Ulpia Noviomagus Batavorum

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ulpia Noviomagus Batavorum is de naam van Nijmegen in de laat-Romeinse tijd; het voorvoegsel Ulpia verwijst naar keizer Marcus Ulpius Traianus die ons in staat stelt de naam te dateren (104). Voorheen stond de plaats bekend onder de naam Oppidum Batavorum. Of Batavodurum (versterkte stad van de Bataven) inderdaad dezelfde nederzetting aanduidt, is niet zeker.

Inhoud 1 Historie en archeologie 2 Prehistorie 2.1 Vondsten 2.2 Historisch perspectief 3 Vroeg Romeinse tijd (ca 15 v.Chr. - 69 n.C.) 3.1 De castra op de Hunnerberg, eerste periode (15 v.Chr.) 3.2 De castra op het Kops Plateau 3.3 Andere vondsten 4 Midden Romeinse tijd 69 n.C.- tweede eeuw na Christus. 4.1 De castra op de Hunnerberg, tweede periode 70 n.C. 4.2 De Waalsprong 4.3 Andere vondsten 4.4 Historisch perspectief 5 Laat-Romeinse tijd 6 Zie ook 7 Bronnen, noten en/of referenties

[bewerken] Historie en archeologie

Het onderzoek in Nijmegen is gestart door de archeoloog Jan Hendrik Holwerda, wiens interesse werd gewekt door enkele Romeinse oudheden die gevonden waren. Hij groef in de periode 1914 tot 1921 een aantal smalle sleuven. Holwerda kende de Historiae van Tacitus, die zegt dat Oppidum Batavorum door Julius Civilis in 69 n.C. in brand werd gestoken. Holwerda verbond zijn vondsten met dit verhaal en meent Oppidum Batavorum gevonden te hebben en zelfs het huis van Julius Civilis gevonden te hebben. Later bleek het echter niet om een inheemse nederzetting te gaan, maar om een Romeins economisch en bestuurlijk centrum: de residentie van de Romeinse magistraten, handwerkslieden en handelaren.

Hoewel Holwerda's conclusie onjuist bleek, was het duidelijk dat Nijmegen een archeologische toplocatie was en in 1970 werd het gebied als archeologisch monument beschermd. Sindsdien zijn nog vele sporen teruggevonden die ons helpen de geschreven historie niet alleen in de tijd, maar ook in de ruimte te plaatsen. Op basis van vondsten kunnen passages die Tacitus schreef door fysiek bewijsmateriaal worden ondersteund.

[bewerken] Prehistorie

[bewerken] Vondsten

De vroegste sporen die duiden op bewoning van Nijmegen zijn enkele grafkuilen uit het late neolithicum (ca 2000 v.Chr.) op het Kops Plateau. Verder zijn er een aantal grafheuvels gevonden uit de bronstijd, waarin de gecremeerde resten van meerdere personen zijn gevonden (ca. 1100-500 v.Chr.). Tevens zijn sporen van een cultusplaats gevonden. In latere tijden groeide dit gebied uit tot een echt grafveld (late bronstijd, vroege ijzertijd). Bij sommige van de graven uit deze tijd zijn wapens gevonden zoals ijzeren speren en de resten van een strijdwagen, zodat we met enige zekerheid kunnen stellen dat de strategische ligging al in de prehistorie werd ingezien.

Aan de noordzijde van de Waal (Lent en Oosterhout) zijn echter bewoningssporen gevonden die teruggaan tot in de achtste eeuw voor Christus: aardewerken spinklosjes, kuilen en paalkuilen, een vuurstenen sikkel en een urnenveld, waarschijnlijk resten van een kleine nederzetting. Ook uit de midden-ijzertijd zijn sporen gevonden, onder andere De man van Lent, een goed bewaard gebleven skelet van een man op middelbare leeftijd (naar huidige begrippen) die met oor- en vlechtringen werd begraven. Tevens zijn kadavers van diverse huisdieren gevonden, waarvan sommige zonder kop.

De sporen van bewoning sinds de midden-bronstijd tot na de Romeinse tijd doen vermoeden dat de Bataven voornamelijk ten noorden van de Rijn wonen. ^[bron?] Of de bewoning sinds de oudste tijd echter continu is geweest, is op grond van archeologisch materiaal niet te zeggen. Migratie zal zeker een demografische factor zijn geweest, maar verschillen in begrafenisrituelen (crematie versus begraven) en stilistische kenmerken van aardewerk kunnen ook culturele invloeden van buitenaf zijn, zonder een grootschalige migratie.

[bewerken] Historisch perspectief

Als plaatsbepaling doet 'Oppidum Batavorum' eigenlijk pas in de Historiae zijn intrede en in De origine et situ Germanorum zegt Tacitus dat de Bataven de insula Batavorum (het eiland van de Bataven) bewonen. Deze term gebruikt hij ook in de Annales. Aan de hand van de eerder genoemde archeologische gegevens kan worden opgemaakt dat er niet zozeer sprake was van een 'Oppidum Batavorum', een stad der Bataven, maar veeleer van een netwerk van kleinere, agrarische nederzettingen, verspreid over een vrij groot gebied: de huidige Betuwe. Het is dus geheel in lijn met gangbare vormen van opstand dat Julius Civilis de 'Oppidum Batavorum' in brand stak. Hij stak niet zijn eigen stad in brand, maar die van de Romeinen.

[bewerken] Vroeg Romeinse tijd (ca 15 v.Chr. - 69 n.C.)

In 58-52 v.Chr. ondernam Gaius Julius Caesar voor het eerst (vanuit Romeins perspectief) een expeditie ten noorden van de Rijn.

[bewerken] De castra op de Hunnerberg, eerste periode (15 v.Chr.)

In 15 v.Chr. is op de Hunnerberg een groot kamp (castra) gebouwd. Dit kamp was 42 hectare groot, met ruimte voor twee legioenen of een legioen en een Ala milaria. In 12 v.Chr. voerde Drusus een grootscheepse, succesvolle campagne om Germania (inclusief finibus frisiorum) te veroveren. Sporen van deze campagne zijn in Nijmegen bewaard gebleven. Het is aannemelijk dat dit kamp heeft gediend als een van de uitvalsbases voor Drusus tijdens zijn campagne tegen de Germanen in 12 v.Chr.

[bewerken] De castra op het Kops Plateau

In circa 10 v.Chr. wordt in plaats van het eerdere grote kamp een relatief kleine castra gebouwd, dat plaats biedt aan ongeveer 800 manschappen. Het is echter wel voorzien van een groot en luxueus praetorium, een commandantswoning, in keizerlijk aristocratische stijl. De enige vergelijkbare vondsten zijn gedaan langs de rivier de Lippe. Opmerkelijk is niet alleen de grote omvang van het praetorium maar ook de relatief grote hoeveelheid officierswoningen. De architectuur is verwant aan die van de kampen in Lippe, Oberaden, Anreppen en Haltern (langs de Lippe), hoewel het laatste van iets jongere datum is.

Na de nederlaag van Varus vond een grote reorganisatie van de troepen in Germania Inferior plaats. In Nijmegen werd het bestaande kamp verbouwd. Het kreeg een oppervlak van 4,5 hectare en had een omvangrijke bezetting van officieren, waarvan vele uit de cavalerie. Hierop wijzen vele metalen onderdelen van paardentuig, bitten en ruitersporen. Het praetorium bleef in gebruik.

Ook direct buiten de castra maken sporen en vondsten duidelijk dat hier diverse detachementen ruiterij gestationeerd zijn geweest, vooral langs de wegen door de toegangspoorten van de castra. Een deel van de ruiterij verbleef in een groot stallencomplex ten zuidwesten van de castra, waar ook enkele zeisen zijn gevonden, die gebruikt konden worden om gras te maaien voor hooi.

Van Tacitus weten we dat ook Germaanse troepen aan Romeinse zijde vochten. Niet alleen de Bataven, maar ook de Chauken uit het noordwesten van Duitsland (tussen Ems en de Weser). Karakteristieke ruitersporen, die elders alleen in het gebied aan de midden en benedenloop van de Elbe worden gevonden, maar ook beslag van paardetuig, duiden op aanwezigheid van Germaanse ruiterij, geheel in lijn met het verhaal van Tacitus,

Het praetorium is in ieder geval tot kort voor de Opstand van de Bataven in bedrijf gebleven. Dramatisch is in dit verband de vondst van een bronzen schijf, die dienst deed om eigendommen van een naam te voorzien. Op de zilverfolie waarmee de schijf is bedekt is de naam te lezen:

C(aius) AQUILLI PROCULI LEG VIII AUG (van Gaius Aquilius Proculus, het Achtste Augusta).

Deze inscriptie is in verband gebracht^[1] met een passage waar beschreven wordt hoe Brinno, aanvoerder van de Canninefaten een verbond met de Friezen sluit. Samen overvallen zij de forten langs de Kromme en Oude Rijn en trekken langs de rivieren naar het oosten. De restanten van de Rijn-legioenen concentreerden zich in het oostelijk gedeelte van de Betuwe; het grootste gedeelte van de legioenen is door Aulus Vitellius meegenomen naar Rome. De ervaren primus pilus Aquilius leidt een allesbehalve soldateske groep Tungri en Nerviërs bij de verdediging van de oostelijke Betuwe.

Legio VIII Augusta is bekend van archeologische vondsten uit de Balkan en, na de Bataafse opstand, in Straatsburg. De meest waarschijnlijke verklaring is dat Aquilius bij het Achtste heeft gediend en in 68 n.C. primus pilis was, waarschijnlijk bij het nabijgelegen castra in Castra Vetera, en in Nijmegen gedetacheerd was. Voor een succesvolle centurio is dit een plausibele carrière. Uit de datering blijkt dat de schijf vlak voor de opstand van de Bataven in de grond terechtgekomen is. Nu bevindt zij zich in het Valkhof Museum in Nijmegen.

Een brandlaag die omtrent 70 n.C. wordt gedateerd, biedt een dramatische bevestiging van het verhaal van Tacitus in de Historiae. De nederzetting Oppidum Batavorum is vernietigd, en hoewel er latere sporen van bewoning bekend zijn, is de stad naar alle waarschijnlijkheid nooit meer in oude glorie hersteld.

[bewerken] Andere vondsten

Uit de vroegromeinse tijd dateert ook de zogenoemde godenpilaar, die blijkens de inscriptie TIBR/CSAR aan Tiberius is opgedragen. De afbeelding van Tiberius die wordt gelauwerd door Victoria wordt in verband gebracht met de expedities van Germanicus, en moest de indruk van een overwinning geven.

Ook van belang zijn muntvondsten die gedateerd kunnen worden omtrent 28 n.C. en daarom in verband worden gebracht met de opstand van de Friezen. Gelijksoortige muntvondsten zijn ook uit Friesland bekend. Naar alle waarschijnlijkheid zijn ze in de paniek na de opstand van de Friezen begraven.

[bewerken] Midden Romeinse tijd 69 n.C.- tweede eeuw na Christus.

De naam Ulpia Noviomagus Batavorum dateert uit deze tijd. De opstand van de Bataven is beëindigd en de Romeinse troepen worden in Nijmegen gestationeerd om de Bataven in de gaten te houden.

[bewerken] De castra op de Hunnerberg, tweede periode 70 n.C.

Na de Opstand van de Bataven (69 n.C.) vestigt Legio X Gemina Pia Fidelis zich in Nijmegen op de Hunnerberg. In eerste instantie in een houten kamp, maar 20 jaar later in een stenen versie. Dit legioen komt uit Hispania en is in allerijl door Vespasianus opgecommandeerd. Talloze potscherven, dakpannen, onderdelen van uitrustingsstukken en zelfs grafstenen herinneren aan de aanwezigheid van dit legioen, dat het best gedocumenteerd is in Nijmegen. Kort na het bouwen van de stenen castra vertrekt Legio X Gemina Pia Fidelis naar de Balkan. Later verblijven hier Legio XXX Ulpia Victrix, dat bekend is uit Castra Vetera, en Legio IX Hispana uit York.

De castra is omgeven door de cannabae legionis, een burgerlijke nederzetting bestaande uit kroegen, werkplaatsen en winkels die voorzagen in de dagelijkse noodzakelijkheden van de milites. Verder waren er de vrouwen en kinderen van de milites ondergebracht. Ten zuidoosten is een groot grafveld uit deze tijd bekend. Uit vondsten blijkt dat het onderscheid tussen militairen en burgers in deze periode vervaagt. Opvallend is dat het terrein van de grote castra uit de tijd van Drusus niet wordt gebruikt voor begrafenissen. Ulpia Noviomagus Batavorum was de enige Romeinse nederzetting op het gebied van het hedendaagse Nederland die werkelijk een stad kan worden genoemd. Op zijn hoogtepunt, tegen het midden van de 2e eeuw, telde die 5000 à 6.000 inwoners, een aantal dat pas ongeveer duizend jaar later weer zal worden gehaald door een andere Nederlandse stad (Utrecht).

In de derde eeuw na Christus wordt de castra verlaten, waarschijnlijk in verband met toenemende Germaanse invallen en de reorganisatie van de verdediging in de diepte.

[bewerken] De Waalsprong

Aan de noordelijke oever van de Waal blijkt de bewoning, die in de midden-ijzertijd begon voortgezet te zijn. Uit de vele vondsten, onder andere een agrarische nederzetting met verkaveling^[2] en een grafveld en honderden metalen voorwerpen, blijkt dat de lokale bevolking vele Romeinse invloeden overneemt. De vondsten kunnen met een tamelijk grote mate van betrouwbaarheid worden toegeschreven aan de Bataven. Het totale areaal van deze nederzetting bedraagt ongeveer 4,5 hectare en is vanaf de derde eeuw v.Chr. in gebruik.

De opvallendste vondsten zijn zonder twijfel Romeinse schrijfplankjes, elders vrijwel uitsluitend bekend uit Romeinse legerplaatsen, die suggereren dat de bewoners geletterd waren. Drie bij elkaar gevonden terracotta beeldjes van Cybele duiden erop dat Romeinse invloeden ook in de religieuze sfeer waren doorgedrongen. Ook de twee tempels van Hercules^[3] in Elst uit de tweede eeuw duiden hierop.

[bewerken] Andere vondsten

Uit deze periode dateren ook de meeste andere vondsten. Het tiende bouwt in deze periode een nederzetting aan de Waal westelijk van de locatie van het vroegere Oppidum Batavorum, dat door de Bataven was platgebrand, en dit stadje krijgt onder Trajanus marktrechten en de naam Ulpia Noviomagus Batavorum. Aan de zuidkant van het Kopsplateu verrijst een Forum en een pakhuis. Bij Holdeurn wordt een steenbakkerij ingericht, die voornamelijk dakpannen, maar ook potten maakt. De producten van deze steenbakkerij worden vanaf het eind van de eerste eeuw tot in de derde eeuw in de omgeving van Nijmegen afgezet. Tevens zijn uit deze tijd de resten van twee Gallo-Romeinse tempels aan het Maasplein bekend.

Aan de overzijde van de Waal, zijn ook uit deze periode vondsten bekend die met een grote mate van waarschijnlijkheid aan Bataven kunnen worden toegeschreven. Het algemene beeld van een netwerk van boerderijen en kleine nederzettingen zet zich voort, maar er treedt in toenemende mate een 'romanisering' op zoals blijkt uit vondsten van Romeins aardewerk, munten en sieraden.

[bewerken] Historisch perspectief

De vondsten suggereren dat Oppidum Batavorum en Ulpia Noviomagus Batavorum twee verschillende nederzettingen waren. Geen van tweeën is van Bataafse oorsprong, maar allebei zijn het Romeinse economische en bestuurlijke centra met een bewoning van magistraten, handwerkslieden en handelaren. De Bataafse nederzettingen worden ten noorden van de Waal gevonden.

Behalve de vondst van de bronzen schijf, die in verband wordt gebracht met een passage uit de historiae, blijkt ook de melding van Tacitus dat de Bataven de Insula Batavorum bewonen door archeologisch materiaal te worden ondersteund. Omdat Tacitus vrijwel de enige historische bron is die iets zegt over de Romeinse geschiedenis van Nederland, is dit ondersteunend materiaal van hoge waarde, aangezien ook de andere meldingen van Tacitus aan geloofwaardigheid winnen.

De sporen van een gewelddadig einde, die niet alleen in Oppidum Batavorum is gevonden, maar ook in (bijvoorbeeld) Atuatuca Tungrorum, blijken indrukwekkende bevestigingen van de Historiae te zijn.

[bewerken] Laat-Romeinse tijd

In de derde eeuw beginnen de Franken invallen in het Romeinse deel van Nederland. In Nijmegen zijn echter uit deze tijd nauwelijks vondsten bekend en het is aannemelijk dat Ulpia Noviomagus Batavorum in deze tijd geen rol van betekenis speelt. De stenen castra op de Hunerberg wordt niet langer gebruikt. De bewoning van de nederzettingen ten noorden van de Waal, loopt echter door tot de derde eeuw. In de tweede helft van de 3de eeuw bestond korte tijd, van 259 tot 275, het gallische Keizerrijk onder de opstandige 'keizers' Postumus en Tetricus. Dit keizerrijkje ging ten onder door de pestepidemie van 275, die vriend en vijand verzwakte en door de militaire actie van keizer Aurelianus. Aurelianus herstelde weliswaar de eenheid van het rijk, maar nam ook de beslissing om sommige delen van het rijk, zoals de landen ten noorden van de Donau (Dacië) en ook onze streken te verlaten. Pas 2 generaties later, omstreeks 330 werd er in Maastricht weer een bescheiden romeins fort gebouwd.

[bewerken] Zie ook

• Lijst van Latijnse plaatsnamen in de Romeinse tijd